اقتصاد ارتباطات زیر بار تعرفه‌های قدیمی
تعرفه‌های فعلی در شرایطی با هزینه‌های فزاینده توسعه و نگهداری شبکه روبه‌رو هستند که مصرف اینترنت نیز به‌طور مداوم در حال افزایش است.
اینترنت در سال‌های اخیر از یک ابزار ارتباطی صرف فراتر رفته و به یکی از نیازهای روزمره مردم و زیرساخت‌های حیاتی فعالیت‌های اقتصادی، آموزشی و اجتماعی تبدیل شده است. در چنین شرایطی، بحث درباره تعرفه اینترنت دیگر به موضوع قیمت‌گذاری محدود نمی‌شود و همزمان، مسئله کیفیت، سرعت، پایداری شبکه و نحوه هزینه‌کرد منابع حاصل از تعرفه‌ها در کانون توجه افکار عمومی و سیاست‌گذاران قرار دارد. در شرایطی که اپراتورهای ارتباطی برای توسعه و نگهداری شبکه و اجرای طرح‌های توسعه‌ای، نیازمند منابع مالی هنگفت هستند، موضوع اصلاح تعرفه‌ها بار دیگر روی میز قرار گرفته است. با این حال، افزایش قیمت اینترنت زمانی می‌تواند برای افکار عمومی قابل پذیرش باشد که در کنار آن، سازوکار مشخصی برای ارتقای کیفیت خدمات و نظارت بر عملکرد اپراتورها وجود داشته باشد.
برای واکاوی ابعاد اقتصادی و فنی این موضوع، تحلیل‌های آرش سروری، برنامه‌ساز و کارشناس حوزه نوآوری، فناوری و استارت‌آپی، تصویری روشن‌تر از زوایای پنهان اقتصاد ارتباطات در ایران ارائه می‌دهد.
تفاوت معنادار «افزایش تعرفه» و «اصلاح تعرفه»
نخستین گره در کلاف درهم‌پیچیده قیمت اینترنت، تقلیل دادن مفهوم اصلاح اقتصاد ارتباطات به گران شدن بسته‌ها است. آرش سروری در این باره معتقد است: «مسئله فقط گران یا ارزان شدن اینترنت نیست؛ مسئله اصلی این است که آیا مدل اقتصادی فعلی ارتباطات در کشور اجازه می‌دهد شبکه‌ای که مردم و کسب‌وکارها در سال‌های آینده به شدت به آن وابسته‌تر می‌شوند، همچنان توسعه پیدا کند یا خیر؟»
وی با تاکید بر اینکه اگر قرار است تعرفه‌ای تغییر کند باید یک رابطه علی و معلولی روشن شکل بگیرد، می‌افزاید: «فرمول منطقی این است که اصلاح تعرفه باید به درآمد بیشتر اپراتور منجر شود، این درآمد باید صرف سرمایه‌گذاری زیرساختی و توسعه ظرفیت شود تا در نهایت به کیفیت بهتر و رضایت کاربر ختم گردد. اگر فقط حلقه اول یعنی افزایش قیمت اتفاق بیفتد و سرمایه‌گذاری و کیفیت در عمل دیده نشود، طبیعی است که افکار عمومی نسبت به این موضوع حساس و معترض باشد.»
شبکه فقط دکل و کابل نیست
برای درک بهتر چرایی نیاز به سرمایه‌گذاری زیرساختی، باید نگاهی به ساختار هزینه‌های یک اپراتور موبایل انداخت. هزینه‌های نگهداری شبکه تنها به نصب چند دکل محدود نمی‌شود. اپراتورها به‌طور روزمره با هزینه‌های سنگین و ارزی تجهیزات رادیویی و شبکه، خطوط انتقال و فیبر، برق و انرژی، امنیت شبکه، نیروی انسانی متخصص و خدمات فنی مواجه‌اند. مهم‌تر از همه، تغییرات سریع فناوری و حرکت به سمت نسل‌های جدید شبکه (مانند ۵G) نیازمند تزریق سرمایه کلان است.
سروری با اشاره به این واقعیت فنی می‌گوید: «شبکه‌ای که امروز ساخته می‌شود، قرار است فردا ترافیک بسیار بیشتری را حمل کند؛ بنابراین عدم سرمایه‌گذاری زیرساختی در امروز، خود را در افت شدید کیفیت فردا نشان می‌دهد. اگر درآمد اپراتور صرفا هزینه‌های جاری را پوشش دهد و منابع کافی برای توسعه شبکه باقی نماند، در بلندمدت این کاربر است که بازنده اصلی خواهد بود؛ چرا که نتیجه‌اش شبکه‌ای فرسوده است که از رشد تصاعدی مصرف کاربران عقب می‌ماند.»
اقتصاد دیجیتال بدون اینترنت باکیفیت شکل نمی‌گیرد
امروز دیگر نمی‌توان اینترنت را یک کالای لوکس مصرفی یا صرفا ابزاری برای وب‌گردی و شبکه‌های اجتماعی دانست. بخش عظیمی از چرخه‌های اقتصادی، از کسب‌وکارهای خرد و کلان، آموزش، خدمات بانکی، سیستم‌های حمل‌ونقل، تا اقتصاد دیجیتال، دولت الکترونیک و استارت‌آپ‌ها وابستگی مطلق به پایداری اینترنت دارند.
کارشناس حوزه فناوری و نوآوری در این خصوص زاویه دید جدیدی را مطرح می‌کند: «ما همزمان در کشور درباره توسعه هوش مصنوعی، خدمات ابری، اینترنت اشیا و دیجیتالی شدن کسب‌وکارها صحبت می‌کنیم. همه این فناوری‌های لبه دانش، روی یک زیرساخت پایه سوارند و آن ارتباطات است. بنابراین نمی‌توانیم از رشد اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی صحبت کنیم، اما اقتصاد زیرساخت ارتباطی را نادیده بگیریم.» در این چارچوب، کیفیت اینترنت بخشی تفکیک‌ناپذیر از زیرساخت اقتصادی کشور است.
در معادله اقتصاد اینترنت، طرف دیگر میز کاربری قرار دارد که در شرایط تورمی، هزینه خدمات را از سبد خانوار خود پرداخت می‌کند. در اینجا حق کاربر باید به رسمیت شناخته شود.
سروری با دفاع از جایگاه مصرف‌کننده می‌گوید: «اگر قرار است کاربر هزینه بیشتری بپردازد، این حق کاربر است که بداند دقیقا چه چیزی دریافت می‌کند. مطالبه منطقی این است که افزایش تعرفه با شفافیت بیشتر، ارائه شاخص‌های کیفیت قابل اندازه‌گیری و تعهد قطعی به توسعه شبکه همراه باشد. کاربر نباید فقط عدد روی بسته اینترنتی را ببیند که بالا رفته، بلکه باید اثر این پرداخت را در سرعت، ظرفیت و پایداری سرویس لمس کند.»
گذر از قیمت‌گذاری دستوری به تعرفه‌های هوشمند
آیا واقعاً مسئله این است که اینترنت برای مردم گران شود، یا مسئله این است که اینترنت باکیفیت و پایدار چه ارزشی دارد و مدل قیمت‌گذاری آن باید چگونه باشد؟ اقتصاددانان حوزه فناوری معتقدند اصلاح تعرفه الزاما به معنای یک افزایش یکسان و خطی برای همه اقشار نیست. سروری ادامه می‌دهد:
«راه‌حل اصولی، حرکت به سمت مدل‌های تعرفه‌ای هوشمندتر و متنوع‌تر است. سبد محصولات اپراتورها باید شامل بسته‌های اقتصادی حمایتی برای مصرف‌کننده عادی، بسته‌های حرفه‌ای برای کاربران پرمصرف، سرویس‌های سازمانی با تضمین کیفیت برای کسب‌وکارها و مشوق‌هایی برای الگوهای مصرف مشخص باشد. این تنوع‌بخشی باعث می‌شود به جای فشار یکپارچه بر عموم جامعه، هزینه‌ها بر اساس میزان و نوع مصرف، عادلانه توزیع شود.»
کیفیت، معلولی با چندین علت
با وجود تمام استدلال‌های اقتصادی برای اصلاح تعرفه، نباید در دام یک‌جانبه‌گرایی افتاد. سروری هشدار می‌دهد که نباید ادعا کرد تمام مشکلات کیفیت اینترنت در کشور ناشی از پایین بودن تعرفه‌هاست: «کیفیت شبکه عوامل پیدا و پنهان دیگری هم دارد. از سیاست‌گذاری‌های کلان، فیلترینگ و محدودیت‌های دسترسی گرفته تا نحوه تخصیص فرکانس، ضعف در زیرساخت انتقال شرکت ارتباطات، تحریم‌ها برای تامین تجهیزات و شرایط عمومی اقتصاد کلان، همگی بر خروجی نهایی شبکه تاثیرگذارند.» بنابراین، اصلاح تعرفه شرط لازم برای بهبود کیفیت است، اما به تنهایی شرط کافی نیست.
جستجوی نقطه تعادل
در نهایت، نگاه به اقتصاد ارتباطات باید نگاهی همه‌جانبه باشد. آرش سروری، به عنوان کارشناس و همزمان یکی از کاربران همین شبکه‌ها، جمع‌بندی خود را از این چالش این‌گونه بیان می‌کند: «من مسئله را در موافقت یا مخالفت صفر و صدی با افزایش قیمت نمی‌بینم. اگر هزینه‌های واقعی توسعه شبکه تغییر کرده، طبیعتا مدل اقتصادی این صنعت هم باید مورد بازنگری قرار بگیرد. اما این اصلاح باید متوازن باشد؛ یعنی هم امکان سرمایه‌گذاری برای اپراتور را فراهم کند و هم با ارائه کیفیت قابل اندازه‌گیری، حق کاربر را تضمین نماید.»
در نهایت باید پذیرفت که فرسودگی شبکه ارتباطی کشور خطری جدی برای توسعه ملی است. همان‌طور که این کارشناس فناوری به درستی اشاره می‌کند: «اینترنت ارزان اما بدون امکان توسعه، در نهایت به ضرر کاربر است؛ اینترنت گران بدون بهبود کیفیت هم قابل دفاع نیست. نقطه تعادل، جایی است که اصلاح تعرفه به سرمایه‌گذاری و کیفیت واقعی تبدیل شود.»
۳۳۳