پلتفرم فیلترشده‌ای که در ایران بازار ۸۸ همتی ساخت / اینستاگرام چگونه توجه کاربران را به پول تبدیل کرد؟
اینستاگرام ۱۶ ساله شد؛ پلتفرمی که از یک اپلیکیشن ساده اشتراک‌گذاری عکس به یکی از مهم‌ترین شبکه‌های اجتماعی جهان و یک بازار ۸۸.۸ هزار میلیارد تومانی در ایران تبدیل شده است.
نگار علی- اینستاگرام امروز، ۶ اکتبر ۲۰۲۶، ۱۶ ساله می‌شود؛ پلتفرمی که در سال ۲۰۱۰ با ایده‌ای ساده برای اشتراک‌گذاری عکس‌های مربعی آغاز شد، اما حالا فقط در ایران به بستری برای شکل‌گیری بازاری به ارزش ۸۸.۸ هزار میلیارد تومان تبدیل شده است؛ رقمی که نشان می‌دهد داستان اینستاگرام در ایران فقط داستان یک شبکه اجتماعی نیست، بلکه بخشی از اقتصاد دیجیتال کشور را نیز در خود جای داده است.
اما شاید عجیب‌ترین بخش ماجرا این باشد که این بازار در بستری شکل گرفته که سال‌هاست در ایران با محدودیت دسترسی مواجه است.
با وجود فیلترینگ، ده‌ها میلیون ایرانی همچنان به اینستاگرام دسترسی دارند
خود شرکت «متا»، مالک اینستاگرام، در سال ۲۰۲۳ اعلام کرد که ده‌ها میلیون نفر در ایران، با وجود تلاش برای مسدود کردن اینستاگرام، همچنان به این پلتفرم دسترسی پیدا می‌کنند. متا در همان گزارش توضیح داد که کاربران ایرانی از روش‌های مختلف برای دسترسی استفاده می‌کنند و نسخه سبک «Instagram Lite» نیز برای شرایطی که پهنای‌باند محدود است، در ایران عرضه شده بود.
این داده یک نکته مهم را روشن می‌کند: فیلتر شدن یک پلتفرم لزوماً به معنای حذف آن از رفتار دیجیتال کاربران نیست.
متا در همان زمان اعلام کرد که هشتگ‌های مرتبط با اعتراضات در کشور پس از مرگ «مهسا امینی» بیش از ۱۶۰ میلیون بار در اینستاگرام استفاده شده‌اند؛ آماری که نشان می‌داد این پلتفرم در ایران فقط کارکرد تجاری و سرگرمی ندارد و در شکل‌گیری و انتقال رویدادهای اجتماعی نیز نقش پیدا کرده است.
از ۲۵ هزار کاربر تا ۳ میلیارد کاربر
داستان جهانی اینستاگرام از عددهایی بسیار کوچک‌تر آغاز شد.
«کوین سیستروم» و «مایک کریگر» این اپلیکیشن را در ۶ اکتبر ۲۰۱۰ راه‌اندازی کردند. اینستاگرام در همان روز نخست حدود ۲۵ هزار کاربر جذب کرد و کمتر از سه ماه بعد، تعداد کاربرانش از یک میلیون نفر گذشت.
اینستاگرام در ابتدا یک اپلیکیشن مخصوص «آیفون» بود و تصاویر را در قالب مربعی منتشر می‌کرد. اما همین محصول ساده خیلی زود به یکی از سریع‌ترین پلتفرم‌های اجتماعی جهان تبدیل شد؛ تا جایی که «فیس‌بوک» در آوریل ۲۰۱۲ این شرکت را با ارزش یک میلیارد دلار خرید.
بعد از این خرید، اینستاگرام دیگر همان اپلیکیشن ساده انتشار عکس باقی نماند. «استوری»، ویدئو، «لایو»، پیام مستقیم، «ریلز»، تبلیغات، ابزارهای تجاری و سیستم‌های پیشنهاد محتوا به تدریج به آن اضافه شدند.
امروز حتی خود شرکت متا، اینستاگرام را صرفاً یک شبکه اجتماعی برای دنبال کردن دوستان توصیف نمی‌کند؛ این شرکت می‌گوید اینستاگرام جایی است که افراد می‌توانند با دیگران ارتباط برقرار کنند، خودشان را بیان کنند و حتی علاقه و استعدادشان را به یک منبع درآمد تبدیل کنند.
مقیاس امروز اینستاگرام را شاید بهتر از هر عدد دیگری، آمار رسمی خود متا نشان دهد.
متا در سپتامبر ۲۰۲۵ اعلام کرد که اینستاگرام به ۳ میلیارد کاربر فعال ماهانه رسیده است. این شرکت همچنین اعلام کرد که پیام‌رسانی به محبوب‌ترین روش برای اشتراک‌گذاری عکس و ویدئو در اینستاگرام تبدیل شده و کاربران هر روز بیش از ۴.۵ میلیارد بار ریلزها را در پلتفرم‌های متا بازنشر می‌کنند.
یعنی اینستاگرام دیگر صرفاً جایی برای «پست گذاشتن» نیست؛ بخشی از زمان روزانه میلیاردها نفر در جهان در چرخه‌ای از دیدن، پیشنهاد گرفتن، پیام دادن، بازنشر کردن و خریدن می‌گذرد.
حتی سیستم پیشنهاد محتوای اینستاگرام نیز دیگر فقط به حساب‌هایی که کاربر دنبال می‌کند محدود نیست. متا توضیح داده که هوش مصنوعی این شرکت از میان ده‌ها میلیارد محتوای خارج از شبکه ارتباطی کاربر، مواردی را برای او پیشنهاد می‌کند. این شرکت در سال ۲۰۲۳ اعلام کرده بود که بیش از ۲۰ درصد محتوای فید فیس‌بوک و اینستاگرام از حساب‌ها، افراد یا گروه‌هایی پیشنهاد می‌شود که کاربر آن‌ها را دنبال نمی‌کند.
اینجاست که مفهوم اینستاگرام تغییر می‌کند: کاربر دیگر فقط آنچه را که انتخاب کرده ببیند، نمی‌بیند؛ بخشی از آنچه می‌بیند توسط الگوریتم انتخاب و پیشنهاد می‌شود.
چرا ۸۸ همت فقط یک عدد اقتصادی نیست؟
رشد بازار اینستاگرام در ایران را نمی‌توان فقط با تعداد کاربران توضیح داد.
در واقع جذابیت این پلتفرم برای کسب‌وکارها از ترکیب چند قابلیت شکل گرفته است: رسیدن به مخاطب، تولید محتوا، معرفی محصول، کشف محصول، ارتباط مستقیم با مشتری و ایجاد تقاضا.
به همین دلیل است که کسب‌وکارهای کوچک، فروشندگان پوشاک، تولیدکنندگان صنایع دستی، فروشگاه‌های خانگی و حتی افرادی که هیچ فروشگاه فیزیکی ندارند، توانسته‌اند اینستاگرام را به ویترین و کانال فروش خود تبدیل کنند.
اینجا تفاوت اینستاگرام با یک فروشگاه اینترنتی کلاسیک مشخص می‌شود. کاربر الزاماً با نیت «خرید» وارد اینستاگرام نمی‌شود؛ ممکن است برای دیدن یک ویدئو یا دنبال کردن یک فرد وارد شود و در میان محتوا با محصولی مواجه شود که پیش از آن قصد خریدش را نداشته است.
بنابراین رقابت فقط بر سر این نیست که «کاربر کجا خرید می‌کند»؛ رقابت از مرحله‌ای زودتر آغاز می‌شود: کاربر کجا تصمیم می‌گیرد که چه چیزی می‌خواهد؟
این همان نقطه‌ای است که «کشف محصول» به یکی از مهم‌ترین بخش‌های اقتصاد اینستاگرام تبدیل می‌شود.
اقتصاد توجه، پشت بازار اینستاگرام
اینستاگرام در ۱۶ سال گذشته یک تغییر بزرگ دیگر هم ایجاد کرده است: توجه انسان را به یک دارایی اقتصادی تبدیل کرده است. فالوئر، بازدید، لایک، اشتراک‌گذاری و مدت زمانی که کاربر صرف تماشای یک محتوا می‌کند، همگی برای سازندگان محتوا و کسب‌وکارها ارزش اقتصادی پیدا کرده‌اند.
به همین دلیل «اینفلوئنسر» از یک کاربر عادی به یک بازیگر اقتصادی تبدیل شد. فردی که توانسته باشد توجه میلیون‌ها نفر را به خود جلب کند، دیگر فقط تولیدکننده محتوا نیست؛ می‌تواند رسانه، کانال تبلیغاتی، فروشنده و حتی یک برند مستقل باشد.
این مدل اقتصادی البته یک طرف تاریک هم دارد: هرچه ارزش اقتصادی توجه بیشتر شود، رقابت برای گرفتن توجه شدیدتر می‌شود. و اینجاست که الگوریتم وارد بازی می‌شود.
متا می‌گوید سیستم‌های هوش مصنوعی آن، محتوای پیشنهادی را بر اساس سیگنال‌هایی مانند تماشای ویدئو، پسندیدن محتوا، توقف کاربر روی یک محتوا یا کنار گذاشتن آن تنظیم می‌کنند تا پیشنهادهای بعدی را شخصی‌تر کنند.
در نتیجه، اینستاگرام از یک آلبوم عکس دیجیتال به سیستمی تبدیل شده که دائماً در حال پیش‌بینی این است که چه چیزی ممکن است توجه کاربر را برای چند ثانیه بیشتر نگه دارد.
پرمخاطب‌ترین فرد اینستاگرام کیست؟
«کریستیانو رونالدو» با حدود ۶۸۰ میلیون دنبال‌کننده پرمخاطب‌ترین فرد اینستاگرام است؛ البته حساب خود اینستاگرام با حدود ۶۸۷ میلیون دنبال‌کننده، در رتبه اول کل حساب‌ها قرار دارد.
رکورددار لایک در اینستاگرام چیست؟
عکسی از «لیونل مسی» پس از قهرمانی آرژانتین در جام جهانی ۲۰۲۲، با بیش از ۷۴ میلیون لایک، رکورددار لایک در اینستاگرام است.
دومین پست محبوب تاریخ، یک تخم‌مرغ است
یک عکس ساده از تخم‌مرغ در حساب «World Record Egg» با حدود ۶۰.۵ میلیون لایک در رتبه دوم قرار دارد. این پست در سال ۲۰۱۹ با هدف شکستن رکورد لایک منتشر شد.
اولین عکس اینستاگرام حتی قبل از تولد رسمی اینستاگرام منتشر شد
«کوین سیستروم»، یکی از بنیان‌گذاران اینستاگرام، در ۱۶ ژوئیه ۲۰۱۰ عکسی از یک سگ در مکزیک منتشر کرد؛ اپلیکیشن چند ماه بعد، در اکتبر همان سال، رسماً با نام اینستاگرام عرضه شد.
نکته‌ای که وجود دارد، این است که در سال‌های نخست، عکس‌های سلبریتی‌ها بر فهرست پربازدیدها و پرلایک‌ها غالب بودند؛ اما در فهرست‌های ۲۰۲۶ چندین ریلز از حساب‌های کمترشناخته‌شده هم به بالاترین رتبه‌ها رسیده‌اند. یعنی الگوریتم «کشف محتوا» می‌تواند یک حساب کوچک را هم به مخاطبانی بسیار بزرگ برساند.
۲۲۷۲۲۷